روف گاردن چیست؟ راهنمای کامل طراحی و اجرای روف گاردن
روف گاردن یا باغ بام ، یکی از مهم‌ترین عناصر طراحی معماری و منظر در ساختمان‌های امروزی است. بام ساختمان دیگر صرفاً محلی برای استقرار تأسیسات نیست؛ بلکه می‌تواند به فضایی سبز، کاربردی و قابل استفاده برای استراحت، دورهمی، پذیرایی و حتی بخشی از زندگی روزمره تبدیل شود.
در سال‌های اخیر، استفاده از روف گاردن در پروژه‌های مسکونی، تجاری، اداری و هتل‌ها در ایران افزایش پیدا کرده است. کاهش فضای سبز شهری، کوچک‌تر شدن حیاط‌ها، افزایش ارزش فضاهای باز خصوصی و تغییر سبک زندگی باعث شده بام ساختمان به یکی از فضاهای مهم در طراحی منظر تبدیل شود.
امروزه طراحی روف گاردن تنها به قرار دادن چند گلدان روی بام محدود نمی‌شود و می‌تواند ترکیبی از فضای سبز، نشیمن، پرگولا، آلاچیق، باربیکیو، آتشکده، مسیرهای حرکتی و نورپردازی باشد.
تفاوت روف گاردن و بام سبز چیست؟
دو اصطلاح Green Roof و Roof Garden گاهی به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما از نظر طراحی و عملکرد تفاوت‌هایی دارند.
بام سبز (Green Roof) معمولاً به سیستمی گفته می‌شود که در آن پوشش گیاهی همراه با مجموعه‌ای از لایه‌های فنی مانند آب‌بندی، لایه محافظ، زهکشی، فیلتر و بستر کشت روی بام اجرا می‌شود.
در مقابل، روف گاردن (Roof Garden) مفهوم گسترده‌تری دارد و علاوه بر فضای سبز، می‌تواند شامل فضاهای قابل استفاده مانند نشیمن، غذاخوری، مسیرهای حرکتی، پرگولا، آلاچیق و سایر عناصر معماری و منظر باشد.
به بیان ساده، هر روف گاردن لزوماً یک بام سبز با پوشش گیاهی گسترده نیست و هر بام سبزی نیز الزاماً یک باغ بام قابل استفاده برای حضور افراد نیست.
روف گاردن همراه فضای سبز و عملکردهای متفاوت
گرین روف : سطح یکپارچه سبز روی بام
شکل‌گیری و رواج روف گاردن در ایران
در سال‌های ابتدایی، ایجاد فضای سبز روی بام معمولاً با روش‌های ساده‌ای مانند استفاده از گلدان‌های آماده، فلاورباکس و تعدادی درختچه و گیاه زینتی انجام می‌شد.
به‌مرور، نگاه طراحان و کاربران به بام تغییر کرد. افزایش ارزش فضاهای باز، محدود شدن حیاط در بسیاری از ساختمان‌های شهری و نیاز به ایجاد فضایی برای استراحت و دورهمی باعث شد طراحی بام از یک فضای خدماتی و صرفا چیدن فلاورباکس در کنار یکدیگر، به بخشی از معماری و منظر ساختمان تبدیل شود.اکنون رویکرد حرفه ای نسبت به اجرای روف گاردن وجود دارد که به طور خلاصه در دو بخش روف گاردن ماسونری ( ساخت با مصالح بنایی ) و روف گاردن پرتابل ( ساخت با فلاورباکس های فلزی ، پلاستیکی بدون اتصال به کف بام)
انواع روف گاردن
از نظر شیوه ایجاد بستر کاشت، یکی از تقسیم‌بندی‌های رایج در پروژه‌های روف گاردن، تفکیک سیستم‌های پرتابل و ثابت یا ماسونری است.
روف گاردن پرتابل چیست؟
در سیستم روف گاردن پرتابل ، بستر کاشت به صورت گلدان یا فلاورباکس مستقل روی بام قرار می‌گیرد. این عناصر در صورت طراحی مناسب می‌توانند قابلیت جابه‌جایی یا تعویض داشته باشند.
در پروژه‌های قدیمی‌تر استفاده از گلدان‌های پلاستیکی رایج‌تر بود، اما امروزه بسته به طراحی و بودجه پروژه می‌توان از فلاورباکس‌های فلزی، فایبرگلاس، کامپوزیت و سایر مصالح مناسب فضای بیرونی استفاده کرد.
مهم‌ترین مزیت روف گاردن پرتابل، انعطاف‌پذیری بالا است. در صورت تغییر طراحی یا نیاز به تعمیرات بام، امکان جابه‌جایی یا تعویض برخی عناصر ساده‌تر خواهد بود.
با این حال، پرتابل بودن به معنی سبک بودن همیشگی نیست. یک فلاورباکس پس از اضافه شدن بستر کشت، آب و گیاه می‌تواند وزن قابل توجهی داشته باشد. بنابراین وزن واقعی آن در حالت بهره‌برداری باید پیش از اجرا بررسی شود.
روف گاردن ماسونری چیست؟
در سیستم روف گاردن ماسونری ، بسترهای کاشت به صورت ثابت و در محل پروژه ساخته می‌شوند. این بسترها ممکن است با بتن، بلوک، آجر یا سایر سیستم‌های ساختمانی ایجاد شوند.
پس از ساخت بستر، بسته به جزئیات طراحی، لایه‌های آب‌بندی، محافظ، زهکش، فیلتر و بستر کشت اجرا می‌شوند.
این روش امکان یکپارچگی بیشتر بسترهای کاشت با معماری را فراهم می‌کند، اما به دلیل ثابت بودن سازه، تغییر یا جابه‌جایی آن در آینده دشوارتر است.
ویژگی روف گاردن پرتابل بستر کاشت ثابت یا ماسونری
نوع بستر کاشت مستقل ساخته‌شده در محل
امکان جابه‌جایی بیشتر بسیار محدود
انعطاف‌پذیری بالا کمتر
یکپارچگی با معماری کمتر بیشتر
تغییرات آینده ساده‌تر دشوارتر
نیاز به بررسی سازه ضروری ضروری
انتخاب روش مناسب باید بر اساس ظرفیت سازه، وزن مجاز، عمق بستر کاشت، نوع گیاه، طراحی معماری و نیازهای پروژه انجام شود.
آیا هر ساختمانی قابلیت اجرای روف گاردن دارد؟
جواب هم بله است و هم خیر!
پیش از طراحی و اجرای روف گاردن باید ظرفیت باربری بام و وضعیت سازه بررسی شود. اضافه شدن بستر کشت، آب، گیاهان، کفسازی، فلاورباکس، مبلمان و سایر تجهیزات می‌تواند بار قابل توجهی به سازه وارد کند.
در ساختمان های قدیمی می توان از ساخت روف گاردن بسیار سبک به به شیوه گلدانی استفاده کرد: در هر متر مربع می توان تا حدود 200 الی 250 کیلوگرم بار در نظر گرفت،ساخت فلاورباکس هایی سبک با بستر کاشت کوچک که وزن زیادی به ساختمان اضافه نکند و صرفا با چیدن فلاورباکس های جدا از همدیگر ، سطح سبزی روی بام ایجاد کرد.
در بررسی اولیه در بازدید های حضوری از روف گاردن، لازم است مجموعه‌ای از عوامل سازه‌ای، اجرایی و بهره‌برداری به‌صورت همزمان بررسی شوند. این بررسی شامل ظرفیت باربری سقف، وزن سازه‌ها و تجهیزات جدید، وزن بستر کشت در حالت خشک و همچنین حالت اشباع از آب، وزن فلاورباکس‌ها و گلدان‌ها، وزن کفسازی و پوشش‌های نهایی و همچنین وزن گیاهان است. علاوه بر این، باید بار ناشی از حضور افراد، مبلمان و تجهیزات مورد استفاده در فضای بام نیز در نظر گرفته شود. شرایط اقلیمی، به‌ویژه اثر باد و سایر نیروهای محیطی ، از عوامل مهم دیگری هستند که باید در طراحی لحاظ شوند. همچنین لازم است محل قرارگیری ستون‌ها، تیرها و دهانه‌های سازه‌ای ، موقعیت تأسیسات موجود روی بام و مسیرهای دسترسی به تجهیزات به‌دقت بررسی شود. در نهایت، مسیرهای مناسب برای تعمیر، سرویس و نگهداری فضای سبز و تأسیسات باید از همان مرحله طراحی پیش‌بینی شوند تا اجرای روف گاردن علاوه بر زیبایی، از نظر سازه‌ای، اجرایی و بهره‌برداری نیز ایمن و قابل نگهداری باشد.
لایه‌بندی بستر کاشت در روف گاردن؛ تفاوت سیستم ماسونری و باکس فلزی
یکی از بخش‌های مهم در اجرای روف گاردن، طراحی صحیح بستر کاشت و سیستم زهکشی است. اما لایه‌بندی بستر کاشت در تمام انواع روف گاردن یکسان نیست و باید بر اساس نوع سازه، نوع فلاورباکس، روش اجرا و شرایط پروژه تعیین شود.
در اینجا باید بین دو سیستم اصلی تفاوت قائل شد:
۱. باغچه و فلاورباکس ماسونری که به‌صورت ثابت روی بام اجرا می‌شود.
۲. باکس‌های فلزی یا مدولار که به‌صورت مستقل روی بام قرار می‌گیرند.
در سیستم ماسونری، لایه‌های آب‌بندی و زهکشی در ساختار باغچه ثابت روی بام اهمیت دارند؛ در حالی که در باکس فلزی، تمرکز اصلی روی لایه‌بندی داخل خود باکس است و آب‌بندی اصلی بام، یک سیستم جداگانه محسوب می‌شود.
لایه‌بندی روف گاردن ماسونری؛ سیستم چهارلایه
در باغچه‌های بنایی (روف گاردن ماسونری) سیستم چهارلایه یکی از روش‌های رایج اجرایی است و معمولاً شامل این بخش‌ها می‌شود:
ژئوتکستایل محافظ محافظت در برابر آسیب مکانیکی لایه‌های بالایی.
لایه آب‌بندی (ممبران) جلوگیری از نفوذ آب به سازه باغچه و ساختمان.
ژئودرین (لایه زهکش) جمع‌آوری و هدایت آب اضافی بستر کاشت به مسیر تخلیه.
لایه فیلتر (ژئوتکستایل فیلتر) جلوگیری از ورود ذرات ریز خاک به سیستم زهکشی و گرفتگی آن.
جهت مطالعه بیشتر از معرفی لایه های روف گاردن کلیک کنید.
لایه‌بندی داخل باکس فلزی روف گاردن
در باکس‌های فلزی، فلاورباکس‌های مستقل و سیستم‌های پرتابل روف گاردن ، شرایط متفاوت است.
در اینجا خود باکس، محفظه نگهدارنده بستر کشت است و لایه‌بندی مورد نظر، عمدتاً داخل باکس اجرا می‌شود.
1. بدنه باکس
ابتدا باید خود باکس فلزی در برابر رطوبت و خوردگی مقاوم شود.
۲. لایه محافظ یا ژئوتکستایل داخلی
در داخل باکس می‌توان از ژئوتکستایل مناسب برای ایجاد یک لایه جداکننده و محافظ استفاده کرد.
۳. لایه زهکش
این بخش می‌تواند با استفاده از صفحات زهکش، لایه‌های زهکش پلیمری یا در برخی سیستم‌ها مصالح دانه‌ای مناسب اجرا شود.
۴. لایه فیلتر
در صورت استفاده از سیستم زهکش جداگانه، یک لایه ژئوتکستایل فیلتر می‌تواند بین زهکش و بستر کشت قرار گیرد تا ذرات ریز بستر وارد مسیر زهکشی نشوند.
زهکشی روف گاردن
پس از ایجاد خروجی آب در کف بستر کاشت ( فلاورباکس یا باغچه ماسونری، ) آب باید به‌صورت کنترل‌شده و با شیب مناسب به کفشور یا نقطه تخلیه بام هدایت شود. بسته به طراحی بام، تعداد باغچه‌ها و محل کفشورها، انتقال آب را می‌توان به سه روش اصلی انجام داد:
۱. انتقال با لوله تخلیه یا زهکش
در این روش، خروجی باغچه به یک لوله تخلیه متصل می‌شود و لوله با شیب مناسب تا کفشور یا خط اصلی تخلیه ادامه پیدا می‌کند.
مسیر و محل لوله باید پیش از اجرای لایه‌های نهایی کفسازی مشخص شود.
اگر لوله قرار است زیر کفسازی قرار بگیرد، ابتدا مسیر لوله اجرا، شیب آن کنترل و سیستم از نظر عبور آب تست می‌شود؛ سپس لایه‌های محافظ و کفسازی اجرا می‌شوند.
اگر لوله روی سطح عبور کند، بهتر است در داخل یک کانال یا مسیر محافظ قرار گیرد تا در برابر ضربه و آسیب‌های اجرایی محافظت شود و در صورت نیاز امکان دسترسی و تعمیر آن وجود داشته باشد.
۲. انتقال با گاتر یا کانال جمع‌آوری
اگر چند باغچه در کنار یکدیگر قرار داشته باشند، می‌توان خروجی آنها را به یک گاتر یا کانال جمع‌آوری آب متصل کرد. گاتر آب را با شیب مناسب به یک خروجی مشخص هدایت می‌کند و این خروجی در نهایت به لوله تخلیه یا کفشور بام متصل می‌شود.
مسیر، تراز و شیب گاتر باید از مرحله طراحی مشخص شود.
آماده‌سازی و نصب گاتر معمولاً همزمان با اجرای کفسازی و مطابق دیتیل اجرایی پروژه انجام می‌شود.
در انتهای گاتر باید یک خروجی مشخص برای اتصال به مسیر تخلیه در نظر گرفته شود.
۳. انتقال از طریق مسیر جمع‌آوری سطحی
در برخی پروژه‌ها می‌توان آب خروجی باغچه را به یک آبراهه یا مسیر جمع‌آوری سطحی با شیب مناسب هدایت کرد تا آب به کفشور برسد. این روش زمانی قابل استفاده است که طراحی کفسازی امکان ایجاد یک مسیر مشخص و پیوسته برای حرکت آب را فراهم کند.
در این حالت نیز تراز و شیب مسیر باید از ابتدا در طراحی مشخص شود تا آب در سطح بام جمع نشود یا در اطراف باغچه‌ها باقی نماند.
نکته بسیار مهم در اجرای مسیر تخلیه
مسیر انتقال آب، محل کفشور، ترازها و شیب‌های لازم باید در مرحله طراحی و پیش از اجرای کفسازی نهایی مشخص شوند. اتصال خروجی باغچه نباید پس از اتمام کفسازی به‌صورت تصادفی و بدون دیتیل اجرایی ایجاد شود.
همچنین در بام‌هایی که دارای ایزوگام یا سایر لایه‌های آب‌بندی هستند، نباید برای عبور لوله یا ایجاد خروجی، لایه آب‌بندی به‌صورت خودسرانه سوراخ شود. در صورت نیاز به عبور لوله از لایه آب‌بندی، محل عبور باید با جزئیات مناسب آب‌بندی و توسط مجری متخصص اجرا و پس از اجرا تست شود.
نورپردازی در روف گاردن
روف گاردن معمولاً در ساعات عصر و شب نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ بنابراین نورپردازی می‌تواند نقش مهمی در کیفیت فضای شبانه داشته باشد.
هدف نورپردازی تنها افزایش میزان روشنایی نیست. نور می‌تواند مسیرهای حرکتی را مشخص کند، بر گیاهان و عناصر معماری تأکید کند و فضاهای مختلف را از یکدیگر تفکیک کند.
از گزینه‌های رایج می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
چراغ‌های مسیر / چراغ‌های خطی / چراغ‌های دفنی / وال‌واشر /نورپردازی پرگولا / نور زیر نیمکت / نور داخل فلاورباکس /نورپردازی عناصر آبی
تجهیزات روشنایی فضای باز باید متناسب با میزان رطوبت، گردوغبار، تابش خورشید و شرایط محیطی انتخاب شوند.
همچنین مسیر کابل‌کشی باید از ابتدا با سیستم آبیاری، زهکشی و جزئیات کفسازی هماهنگ شود.
انتخاب متریال مناسب برای روف گاردن
متریال‌های مورد استفاده در روف گاردن در معرض تابش مستقیم خورشید، تغییرات دما، باد، بارندگی و چرخه‌های خشک و مرطوب قرار دارند.
بنابراین انتخاب متریال باید علاوه بر زیبایی، بر اساس دوام و شرایط محیطی انجام شود.
برخی گزینه‌های رایج عبارت‌اند از:
۱. متریال‌های کفسازی روف گاردن
کفسازی روف گاردن باید علاوه بر ظاهر مناسب، از نظر وزن، مقاومت در برابر رطوبت و تغییرات دمایی، ایمنی، دوام و نحوه اجرای آن روی بام بررسی شود. انتخاب متریال نباید فقط بر اساس ظاهر انجام شود؛ زیرا وزن نهایی کفسازی و نحوه انتقال بار آن به سازه از عوامل مهم در طراحی روف گاردن هستند.
ترمووود (چوب حرارتی) یکی از گزینه‌های مناسب برای کفسازی فضاهای باز و روف گاردن است. ظاهر گرم و طبیعی، وزن نسبتاً مناسب و امکان هماهنگی با پوشش گیاهی از مزایای آن محسوب می‌شود. با این حال، برای حفظ کیفیت و ظاهر چوب در فضای باز، بسته به نوع محصول و شرایط اقلیمی، ممکن است به نگهداری و روغن‌کاری دوره‌ای نیاز داشته باشد و معمولاً هزینه آن از برخی گزینه‌های کامپوزیتی بیشتر است.
دک و تایل‌های کامپوزیت چوب پلاست (WPC) نیز گزینه دیگری برای کفسازی روف گاردن هستند. این محصولات در برابر رطوبت و شرایط جوی مقاومت مناسبی دارند و نسبت به چوب طبیعی به نگهداری کمتری نیاز دارند. در سیستم‌های پایه‌دار یا برخی تایل‌های مخصوص، امکان تنظیم ارتفاع نیز وجود دارد که می‌تواند برای ایجاد سطح تراز روی بام و عبور تأسیسات یا تخلیه آب در زیر کفسازی مفید باشد. البته ظاهر برخی محصولات کامپوزیتی ممکن است نسبت به چوب طبیعی مصنوعی‌تر به نظر برسد.
آجر می‌تواند برای ایجاد کفسازی با ظاهر گرم و هماهنگ با معماری ایرانی مورد استفاده قرار گیرد. آجرهای مخصوص محوطه و کف باید در برابر جذب آب، یخ‌زدگی، سایش و تغییرات دمایی مقاومت مناسبی داشته باشند. وزن آجر و به‌خصوص وزن ملات یا بستر نصب نیز باید در محاسبات بارگذاری بام در نظر گرفته شود. برای روف گاردن، استفاده از آجر مناسب فضای باز و دیتیل اجرایی صحیح اهمیت زیادی دارد و نباید صرفاً از آجرهای معمولی نما یا داخلی استفاده کرد.
موزاییک یکی از گزینه‌های اقتصادی و متداول برای کفسازی فضای باز است و می‌تواند در طرح‌ها و ابعاد مختلف اجرا شود. با این حال، وزن موزاییک به همراه ملات و زیرسازی می‌تواند قابل توجه باشد؛ بنابراین در روف گاردن باید ظرفیت باربری سازه و نحوه انتقال بار آن بررسی شود. همچنین انتخاب موزاییک با سطح مناسب از نظر لغزندگی و مقاومت در برابر یخ‌زدگی و تغییرات دمایی اهمیت دارد.
سنگ طبیعی و سرامیک پرسلانی برای پروژه‌هایی که به دنبال ظاهر لوکس، مدرن و دوام بالا هستند قابل استفاده‌اند. با این حال، وزن سنگ و همچنین وزن ملات یا سیستم نصب آن باید از ابتدا در محاسبات سازه‌ای لحاظ شود. در سیستم‌های خشک، استفاده از پرسلان روی پایه‌های قابل تنظیم می‌تواند امکان اجرای کفسازی تراز و ایجاد فضای عبور آب و تأسیسات در زیر کف را فراهم کند.
بتن نیز می‌تواند در کفسازی روف گاردن به شکل بتن درجا، قطعات پیش‌ساخته یا صفحات و تایل‌های بتنی مورد استفاده قرار گیرد. بتن از نظر دوام و ایجاد سطوح یکپارچه و مدرن مزایایی دارد، اما وزن بالای آن یکی از مهم‌ترین محدودیت‌ها در بام است.
کف‌پوش‌های پلیمری نیز در برخی پروژه‌ها به‌عنوان گزینه‌ای سبک‌تر و مقاوم در برابر رطوبت مورد استفاده قرار می‌گیرند. مزیت اصلی برخی از این محصولات، وزن پایین،قیمت مناسب نصب سریع، قابلیت تعویض و تنوع در طرح و رنگ است. با این حال، مقاومت در برابر تابش UV، تغییرات دمایی، لغزش و تغییر شکل حرارتی باید هنگام انتخاب محصول بررسی شود.
چمن مصنوعی نیز می‌تواند در بخش‌هایی از روف گاردن به‌عنوان یک پوشش نرم و سبز استفاده شود و در ترکیب با مسیرهای سخت، فضای نشیمن یا سایر کف‌سازی‌ها قرار گیرد. با این حال، باید امکان تخلیه آب در زیر آن و شرایط نگهداری و شست‌وشوی سطح نیز در طراحی در نظر گرفته شود.
نکته اجرایی مهم در کفسازی روف گاردن
در سیستم‌های کفسازی خشک، استفاده از پایه‌های قابل تنظیم (Pedestal) می‌تواند برای ایجاد سطح تراز، جبران شیب بام و ایجاد فضای عبور آب و تأسیسات در زیر کفسازی مناسب باشد. با این حال، استفاده از پایه قابل تنظیم برای همه انواع کفسازی الزامی نیست و باید متناسب با نوع پوشش و دیتیل اجرایی انتخاب شود.
نکته مهم این است که کفسازی نباید به‌گونه‌ای اجرا شود که به لایه آب‌بندی بام آسیب بزند یا مسیر تخلیه آب را مسدود کند. محل پایه‌ها، وزن کفسازی، شیب بام، مسیر خروج آب و نحوه توزیع بار باید پیش از اجرا مشخص شود.
2-متریال‌های نمای فلاورباکس و باغچه
نمای فلاورباکس باید با معماری پروژه هماهنگ، در برابر رطوبت و نور خورشید مقاوم و از نظر وزن مناسب باشد.
آجر: گرم و بادوام؛ مناسب معماری سنتی و معاصر. بهتر است بیشتر به‌عنوان پوسته نما استفاده شود، نه هسته سازه‌ای باغچه‌های بزرگ.
سنگ طبیعی: لوکس و ماندگار، اما سنگین و نیازمند بررسی ظرفیت سازه.
بتن اکسپوز و اندود سیمانی: مناسب طراحی‌های مدرن و مینیمال، با ظاهر یکپارچه و امکان ایجاد بافت و رنگ.
فلز: مانند آلومینیوم، گالوانیزه و کورتن؛ سبک و مناسب فرم‌های مدرن. در اقلیم گرم، برای فلزات تیره باید اثر گرمای سطح بر ریشه‌ها در نظر گرفته شود.
ترمووود و چوب: گرم و طبیعی و هماهنگ با پوشش گیاهی، اما نیازمند نگهداری دوره‌ای.
فایبرگلاس و کامپوزیت: بسیار سبک، متنوع و مناسب پروژه‌های مدولار یا بام‌هایی با محدودیت وزن.
انتخاب گیاهان مناسب روف گاردن
انتخاب گیاه برای روف گاردن فقط بر اساس ظاهر و زیبایی انجام نمی‌شود.
گیاهان مناسب باید این خصوصیات را داشته باشند:
مقاومت بالا به خشکی و کم‌آبی
تحمل باد و تابش شدید خورشید
ریشه‌های سطحی یا کنترل‌شده (برای جلوگیری از آسیب به ایزولاسیون)
نیاز کم به نگهداری و هرس
وزن سبک
سازگاری با اقلیم منطقه (در ایران: گرم و خشک، معتدل یا سرد کوهستانی)
گیاهان روی بام معمولاً در معرض شرایط سخت‌تری نسبت به فضای هم‌سطح زمین قرار دارند؛ از جمله تابش شدید، باد، گرمای سطح بام، محدودیت حجم ریشه و تغییرات سریع دما.
گونه‌های مناسب روف گاردن گیاهانی هستند که به خشکی و گرما، مقاوم اند و می توانند طیفی از گیاهان پوششی، برخی علف‌های زینتی و گراس های زینتی مورد استفاده قرار گیرند.
گونه‌هایی مانند اسطوخودوس، رزماری و برخی گونه‌های سدوم در شرایط مناسب می‌توانند گزینه‌های مناسبی باشند؛ با این حال انتخاب نهایی باید بر اساس اقلیم و شرایط واقعی پروژه انجام می شود.( معرفی بیش از 300 گونه ی زینتی در ایران؛ اینجا کلیک کنید.)
ساخت آلاچیق در روف گاردن
ساخت آلاچیق در روف گاردن از نظر طراحی با آلاچیق روی زمین تفاوت مهمی دارد؛ زیرا علاوه بر زیبایی و کاربری، وزن سازه، نحوه اتصال به بام، بار باد، آب‌بندی و مسیر انتقال بار به سازه اصلی ساختمان باید از ابتدا بررسی شود.
برای روف گاردن معمولاً استفاده از سازه‌های سبک فلزی گزینه مناسبی است. پروفیل‌های فولادی می‌توانند برای ستون‌ها و تیرهای اصلی استفاده شوند و پوشش سقف نیز بسته به طراحی می‌تواند از چوب، ترمووود، ورق‌های سبک، پلی‌کربنات یا سایر مصالح مناسب فضای باز باشد. استفاده از مصالح سنگین مانند دیوارهای آجری، سنگ یا بتن باید تنها پس از بررسی سازه انجام شود.
یکی از مهم‌ترین نکات، نحوه اتصال آلاچیق به ساختمان است. نباید برای ثابت کردن ستون‌ها به‌صورت خودسرانه روی بام سوراخ‌کاری کرد، زیرا هرگونه نفوذ به لایه آب‌بندی می‌تواند باعث نشت آب شود. محل ستون‌ها و جزئیات اتصال باید با توجه به سازه اصلی ساختمان و سیستم آب‌بندی طراحی شود.
همچنین آلاچیق روی بام در معرض باد و مکش باد قرار دارد و به همین دلیل اتصال ستون‌ها و مهاربندی سازه اهمیت زیادی دارد. در ساختمان‌های مرتفع یا بام‌های بادگیر، بررسی بار باد توسط مهندس سازه ضروری است.
از نظر کف، بهتر است محل قرارگیری ستون‌ها و پایه‌های آلاچیق از ابتدا در پلان مشخص شود تا بار متمرکز ستون‌ها به شکل مناسبی به سازه منتقل شود و به لایه‌های آب‌بندی و زهکشی آسیب وارد نشود.
در نهایت، طراحی آلاچیق روف گاردن باید همزمان با کفسازی، فلاورباکس‌ها، مسیرهای دسترسی، تأسیسات، آب‌بندی و زهکشی انجام شود؛ نه اینکه پس از اجرای روف گاردن، سازه آلاچیق به‌صورت جداگانه روی بام اضافه شود.
بسته به ابعاد و کاربری پروژه، می‌توان فضاهایی مانند:
نشیمن
میز غذاخوری
باربیکیو
آتشکده را با آلاچیق ترکیب کرد.
جانمایی این عناصر باید با توجه به مسیرهای حرکتی، دید، تابش خورشید، باد غالب، حریم خصوصی، دسترسی به تأسیسات و ظرفیت سازه انجام شود.
نگهداری روف گاردن
هیچ روف گاردنی کاملاً بدون نیاز به نگهداری نیست.
حتی در صورت استفاده از گیاهان مقاوم، یک برنامه منظم برای حفظ سلامت گیاهان و عملکرد سیستم‌های فنی ضروری است.
مهم‌ترین فعالیت‌های نگهداری عبارت‌اند از:
کنترل و تنظیم سیستم آبیاری
هرس گیاهان
کوددهی در صورت نیاز
کنترل آفات و بیماری‌ها
حذف علف‌های هرز
بررسی مسیرهای زهکشی
بررسی کفشورها و آبروها
کنترل تجهیزات نورپردازی
بررسی فلاورباکس‌ها
کنترل نقاط حساس آب‌بندی
نگهداری باید از مرحله طراحی در نظر گرفته شود.
برای مثال، اگر کفشور پشت یک فلاورباکس یا عنصر معماری غیرقابل دسترس قرار گیرد، نظافت و تعمیر آن در آینده می‌تواند بسیار دشوار و پرهزینه باشد.
عمر مفید روف گاردن چقدر است؟
برای کل سیستم روف گاردن نمی‌توان یک عدد ثابت به عنوان عمر مفید تعیین کرد؛ زیرا اجزای مختلف سیستم طول عمر متفاوتی دارند.
کیفیت طراحی، سازه، آب‌بندی، زهکشی، مصالح، اجرا، اقلیم و نحوه نگهداری همگی بر طول عمر سیستم تأثیر می‌گذارند.
گیاهان ممکن است در طول زمان نیاز به جایگزینی داشته باشند. سیستم آبیاری، تجهیزات نورپردازی، کفپوش و برخی اجزای معماری نیز ممکن است نیازمند تعمیر یا تعویض شوند.
در مقابل، لایه‌های زیرین و سیستم آب‌بندی اهمیت بسیار زیادی دارند؛ زیرا خرابی آنها پس از تکمیل پروژه می‌تواند دسترسی و تعمیر را دشوار کند.
هدف طراحی حرفه‌ای روف گاردن، ایجاد فضایی ایمن، قابل نگهداری، قابل تعمیر و متناسب با ظرفیت واقعی ساختمان است؛ نه صرفاً ایجاد یک فضای زیبا.
اشتباهات رایج در طراحی روف گاردن
برخی از مشکلات روف گاردن‌ها نه در مرحله اجرا، بلکه از تصمیم‌های اشتباه در مرحله طراحی ایجاد می‌شوند.
مهم‌ترین اشتباهات عبارت‌اند از:
اجرای فضای سبز بدون بررسی ظرفیت سازه
استفاده از خاک سنگین و نامناسب
بی‌توجهی به آب‌بندی
طراحی نامناسب مسیرهای زهکشی
قرار دادن فلاورباکس روی کفشورها
بی‌توجهی به وزن آب و بستر کشت
انتخاب گیاه بدون توجه به باد و تابش
طراحی نورپردازی بدون هماهنگی با آبیاری
مسدود کردن مسیر دسترسی به تأسیسات
بی‌توجهی به برنامه نگهداری پس از اجرا
یک روف گاردن موفق باید از ابتدا با نگاه طراحی + سازه + تأسیسات + اجرا + نگهداری شکل بگیرد.
هزینه اجرای روف گاردن چقدر است؟
هزینه اجرای روف گاردن عدد ثابتی ندارد و به عوامل مختلفی وابسته است.
ابعاد بام، نوع سیستم کاشت، ظرفیت سازه، نوع کفسازی، تعداد و اندازه گیاهان، نوع فلاورباکس، تجهیزات آبیاری، نورپردازی، سازه‌های سایه‌انداز، مبلمان و کیفیت متریال همگی بر هزینه نهایی تأثیر دارند.
به همین دلیل، قیمت‌گذاری دقیق باید پس از بررسی نقشه، شرایط موجود بام و برنامه طراحی انجام شود.
جمع‌بندی
روف گاردن در سال‌های اخیر از یک فضای ساده با چند گلدان به بخشی از طراحی معماری و منظر ساختمان تبدیل شده است.
یک روف گاردن می‌تواند ترکیبی از فضای سبز، نشیمن، پرگولا، آلاچیق، باربیکیو، آتشکده، مسیرهای حرکتی و نورپردازی باشد؛ اما موفقیت آن فقط به زیبایی طراحی وابسته نیست.
سازه، آب‌بندی، زهکشی، بستر کشت، وزن، انتخاب گیاه، آبیاری، متریال، نورپردازی و نگهداری همگی باید در کنار طراحی منظر مورد توجه قرار گیرند.
اگر قصد طراحی یا اجرای روف گاردن دارید، پیش از انتخاب گیاه و متریال، ابتدا وضعیت سازه، ظرفیت باربری، آب‌بندی، زهکشی و محدودیت‌های فنی بام را بررسی کنید.
خدمات طراحی و اجرای روف گاردن مژده علی‌پور
آیا هر بامی قابلیت اجرای روف گاردن دارد؟
خیر. پیش از طراحی باید ظرفیت باربری سازه و شرایط فنی بام بررسی شود.
روف گاردن پرتابل بهتر است یا ماسونری؟
هیچ‌کدام به صورت مطلق بهتر نیستند. انتخاب روش به ظرفیت سازه، طراحی، وزن مجاز، عمق بستر کاشت و نیاز پروژه بستگی دارد.
آیا می‌توان روی روف گاردن درخت کاشت؟
در برخی پروژه‌ها بله، اما عمق بستر، وزن خاک و آب، حجم ریشه، باد و ظرفیت سازه باید پیش از انتخاب درخت بررسی شود.
آیا برای روف گاردن باید از خاک باغچه استفاده کرد؟
معمولاً استفاده مستقیم از خاک باغچه گزینه مناسبی نیست، زیرا وزن بالایی دارد. نوع بستر کشت باید متناسب با سیستم، گیاه و محدودیت بار انتخاب شود.
آیا روف گاردن نیاز به نگهداری دارد؟
بله. آبیاری، هرس، بررسی زهکشی، کنترل گیاهان و بازدید دوره‌ای از اجزای فنی برای حفظ عملکرد روف گاردن ضروری است.